دربارهء غرض و سبب تأليف ، مضمون و محتوا ، سبك و سياق كار ، منابع و مآخذ در تدوين نزهت القلوب نخواهد بود و توضيح زيادتر از اين حاصلى جز تطويل كلام ، كه اطنابى ملال‌انگيز از براى خوانندهء عزيز است ، ندارد . بنابراين به طور خلاصه و فهرستوار به ذكر چاپها و ترجمه‌هاى اين كتاب بسنده مىكند : 1 - تمامى متن كتاب نزهت القلوب در سال 1311 ه ق . به همّت ميرزا محمّد ملك الكتّاب شيرازى و خط ميرزا مهدى شيرازى ، در بمبئى هندوستان به چاپ سنگى رسيده كه بسيار مغلوط و مغشوش است ، فلذا چاپ چندان معتنابهى نيست . 2 - مستشرق مشهور انگليسى گاى ليسترانج ( G . Le Strange ) در سال 1331 هجرى ( - 1911 م . ) از بخش « مقالهء سوم » كتاب براساس مقابلهء چند نسخهء ارزشمند و بعض نسخ متوسّط الحال و نسخهء چاپى ياد شدهء بالا ( بمبئى ) تصحيح انتقادى به عمل آورده كه متنى نسبتا منقّح است ( امّا با اغلاط مطبعى نامنتظر ) . اين كتاب به نحوى زيبا و چشم‌نواز به نفقهء اوقاف گيب ( با شمارهء 23 ) در مطبعهء بريل در ليدن هلند چاپ شد . متعاقب بر آن ترجمهء انگليسى آن نيز به وسيلهء آقاى ليسترانج انجام و چاپ و منتشر شد . متن مترجم نيز همان بخش « مقالهء سوم » را شامل است . 3 - در سال 1928 م . آقاى ليوت كلنل ژ . استفانسون ، بخش مربوط به حيوان كتاب را در لندن به چاپ رسانده است . 4 - و بالأخره ، استاد فرزانه جناب دكتر محمّد دبيرسياقى بخش جغرافياى بلاد ( بخش نخستين از مقالهء سوم ) اين كتاب را در سال 1336 ، به مباشرت كتابخانهء طهورى تصحيح و منتشر فرمودند . 3 . ظفرنامه : بررسى مدقّقانه در گسترهء آثار حمد اللّه مستوفى ، شاعر و مورّخ و جغرافيدان قرن هشتم هجرى ، دست‌كم ما را به دو حوزه از ويژگيهاى عمدهء انديشگى و كار او در پهنهء تحقيقات علوم ادبى و انسانى رهنمون مىشود : الف ) حوزهء تصحيح انتقادى متن . باوجود آن‌كه كار تصحيح انتقادى متون امروزه از رشته‌هاى نوپاى تحقيقات ادبى شمرده مىشود ، و پس از دورانى كه در يونان و رم باستان گذرانده ، در دويست‌سالهء اخير ، نشو و نماى آن به مكتب توبينگن آلمانى نسبت داده شده است و از ابتكارات و ابداعات غرب ( اروپايى ) تلقّى شده است ، مع‌ذلك براساس منابع موجود ،